08 Ιούλ Η Δρ. Εύη Χατζηανδρέου μιλάει για τη γήρανση και την υγιή μακροζωία
Της Ρέα Βιτάλη
Η συνομιλία με την Dr Εύη Χατζηανδρέου είναι μια συναρπαστική μετάδοση βαθιάς ιατρικής γνώσης. Το βιογραφικό της ζαλίζει, και ίσως γι’ αυτό, όπως και γίνεται με τις αληθινές αξίες, διατηρεί την απλότητα στον λόγο ώστε να δύναται να μεταφερθεί η γνώση στον συνάνθρωπο. Να είναι χρήσιμη, το κύριο μέλημά της. Παραλλήλως είναι αναγεννησιακός άνθρωπος. Πολυδιάστατη η ματιά της και πέραν της ιατρικής. Ακόμα μια φορά χάρηκα τόσο τη συνομιλία μαζί της που θέλησα να την παραδώσω σε όλους μας.
Αγαπητή μου, «κάθε γενιά δική της θέλει να γενείς, ομορφονιά που δεν σε θέλησε κανείς». Είμαι σίγουρη ότι αναγνωρίσατε τον Μάνο Χατζιδάκι και τον στίχο του Γκάτσου από το μουσικό έργο «Αθανασία». Την πολυπόθητη αθανασία, Dr Χατζηανδρέου, δεν την κατακτήσαμε ακόμα. Τι έχουμε ωστόσο κατακτήσει αναφορικά με τον χρόνο ζωής μας;
– Οχι, την αθανασία, όχι. Κατακτήσαμε όμως κάτι που για τους προγόνους μας ήταν αδιανόητο: Δεκαετίες. Ενα παιδί που γεννιέται σήμερα στην Ελλάδα θα ζήσει περίπου τριάντα χρόνια περισσότερο από ένα παιδί τού 1920. Οι γυναίκες αγγίζουν τα 84,5 χρόνια, οι άνδρες τα 79. Είναι η μεγάλη νίκη του 20ού αιώνα – τα αντιβιοτικά, τα εμβόλια, η ύδρευση, η καρδιολογία· νικήσαμε τον πρόωρο θάνατο, προσθέσαμε χρόνια στη ζωή μας, αλλά όχι αποκλειστικά υγιή χρόνια. Αυτά αντιπροσωπεύουν το 78% και το 82% του συνολικού προσδόκιμου ζωής για τις γυναίκες και τους άνδρες, αντίστοιχα. Αυτό το χάσμα των περίπου, κατά μέσο όρο 10 με 12 χρόνια είναι, το ζητούμενο πια. Η πρόκληση της γενιάς μας, αλλά και του επιστημονικού πεδίου της Υγιούς Μακροζωίας. Να επιλέξουμε όχι μόνο πόσο θα γεράσουμε αλλά και πώς. Η σύγχρονη επιστήμη της μακροζωίας σταμάτησε να βλέπει το γήρας ως αναπόφευκτη φθορά και άρχισε να το αντιμετωπίζει ως κάτι που τροποποιείται. Και ήδη γνωρίζουμε μηχανισμούς και τρόπους για αυτό.
Οι γυναίκες, ως επί το πλείστον, αναλαμβάνουν τον ρόλο της φροντίστριας και μάλιστα άνευ πτυχίου… Κατά τραγική σύμπτωση, αρκετές φίλες μου παλεύουν με γονείς που κέρδισαν μεν μακροζωία αλλά παραλλήλως υποφέρουν. Εχουμε στατιστικά για τη νοσηρότητα σε ηλικίες-«ναρκοπέδια»;
–Εχουμε, και είναι αμείλικτα. Στην Ελλάδα ζουν σήμερα περίπου 207.000 άνθρωποι με άνοια και ο αριθμός βαδίζει προς τις 250.000 ως το 2035. Προσθέστε άλλους 300.000 και πλέον με ήπια γνωσιακή έκπτωση, τον προθάλαμο. Η προχωρημένη ηλικία, η υπέρταση, η αρχική ήπια γνωστική διαταραχή (MCI) και η ομοζυγωτία του APOE-ε4 αποτελούν παράγοντες κινδύνου, ενώ το υψηλότερο μορφωτικό επίπεδο φαίνεται να έχει προστατευτική δράση. Είμαστε, δε, από τις πιο ταχέως γηράσκουσες κοινωνίες του πλανήτη. Οσο για τα «ναρκοπέδια»: ο κίνδυνος σχεδόν διπλασιάζεται κάθε πέντε χρόνια μετά τα 65, και μετά τα 85 εκτοξεύεται. Αυτό που περιγράφουν οι φίλες σου δεν είναι κακοτυχία – είναι επιδημιολογία. Και έχει φύλο. Πίσω από κάθε άρρωστο στέκονται κατά μέσο όρο δύο τουλάχιστον φροντιστές· συντριπτικά γυναίκες, απλήρωτες, αόρατες σε κάθε στατιστική και σε κάθε ΑΕΠ.
Μαύρο σκοτάδι. Υπάρχει κάποιο φως;
– Υπάρχει όμως κι ένα φως μέσα στα ίδια τα νούμερα, γιατί ξέρουμε ότι έως και το 45% των περιπτώσεων άνοιας παγκοσμίως μπορεί ενδεχομένως να προληφθεί ή να καθυστερήσει, αν στοχεύσουμε 14 τροποποιήσιμους παράγοντες κινδύνου καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής μας. Οτι η μόρφωση προστατεύει –κάθε επιπλέον χρόνος σχολείου μειώνει τις πιθανότητες άνοιας περίπου 9%– και το ίδιο κάνει η αγγειακή υγεία. Η άνοια δεν είναι πεπρωμένο. Είναι, σε μεγάλο βαθμό, διαπραγματεύσιμη. Πόσοι γνωρίζουν ότι ο καλός και ποιοτικός ύπνος, o βαθύς ύπνος είναι ζωτικής σημασίας για την υγεία του εγκεφάλου, καθώς λειτουργεί ως περίοδος αποκατάστασης κατά την οποία ο εγκέφαλος απομακρύνει τοξικές πρωτεΐνες που σχετίζονται με την άνοια, όπως η β-αμυλοειδής και η ταυ.
Να συμπεράνω ότι για την ιατρική είναι στοίχημα η συμπόρευση της ευζωίας με τη μακροζωία;
–Αναμφισβήτητα! Η Υγιής Μακροζωία δεν είναι η επιστήμη της διαχείρισης αλλά η επιστήμη του να ζούμε καλά για περισσότερο. Δεν είναι μια υπόσχεση αθανασίας. Είναι μια στρατηγική ευεξίας. Οπως λέει και ένας ερευνητής, να πεθάνουμε νέοι όσο πιο αργά γίνεται. Και είναι κερδίσιμο στοίχημα, γιατί γνωρίζουμε ότι μεγάλο μέρος είναι τρόπος ζωής και πρόληψη.
Πώς να το ρωτήσω; Ποια η σωστή λέξη; Εχουμε χαρτογραφήσει τον μηχανισμό της γήρανσης;
– Σωστή η λέξη. Εχουμε αποκωδικοποιήσει και χαρτογραφήσει τους μηχανισμούς της γήρανσης. Σήμερα μετράμε δεκατέσσερις θεμελιώδεις μηχανισμούς που, μαζί, εξηγούν γιατί και πώς γερνάμε. Η χρόνια φλεγμονή και η συσσώρευση οξειδωτικής φθοράς που μόλις αναφέραμε· η εξασθένηση των μιτοχονδρίων, των μικρών ενεργειακών εργοστασίων κάθε κυττάρου· η συσσώρευση «γερασμένων» κυττάρων που δεν πεθαίνουν, αλλά μένουν και επιβαρύνουν τα γύρω τους· η διαταραχή του μικροβιώματος του εντέρου μας· οι αλλαγές στο επιγενετικό μας ρολόι· η απορρύθμιση των αισθητήρων που διαβάζουν πόση τροφή και ενέργεια έχουμε. Γιατί είναι τόσο σημαντικός αυτός ο χάρτης; Γιατί για πρώτη φορά στην Ιστορία, δεν παλεύουμε στα τυφλά. Εχουμε στόχους. Ξέρουμε πού να σημαδέψουμε. Και ας το κρατήσουμε αυτό, έχει αποδειχθεί πέραν πάσης αμφιβολίας ότι πολλοί από αυτούς τους στόχους είναι ακριβώς εκεί όπου η καθημερινή μας ζωή, επηρεάζει, καθορίζει και τροποποιεί. Οι 12 μηχανισμοί που γνωρίζαμε έως πέρυσι έγιναν 14.
Ενδιαφέρον! Και ποιοι είναι οι 13 και 14;
–Η μοναξιά και η κοινωνική απομόνωση. Η κοινωνική σύνδεση και το αίσθημα σκοπού δεν είναι «πολυτέλεια» – είναι βιολογική ανάγκη, βαθιά γραμμένη στο γονιδίωμά μας μέσα από εκατομμύρια χρόνια εξέλιξης. Το σώμα δεν ξεχωρίζει την κοινωνική απομόνωση, την αντιμετωπίζει σαν μία απειλή, και στις δύο περιπτώσεις, ενεργοποιεί τα ίδια μοριακά προγράμματα επιβίωσης. Ξέρουμε όμως από μελέτες ότι οι περισσότερες αλλαγές είναι επιγενετικά αναστρέψιμες. Η εύρεση νοήματος/σκοπού, η νευροπλαστικότητα, και ο εθελοντισμός μειώνει βιοδείκτες της κυτταρικής φλεγμονής!
Ολα συντείνουν στη σημασία της πρόληψης και ευτυχώς η κυβέρνηση μέσω του υπουργείου Υγείας δείχνει εμπράκτως να το συμμερίζεται. Υπάρχει κάτι που πρέπει ακόμα να κάνει η πολιτεία, και προς ποια κατεύθυνση;
–Καταρχάς, ας πούμε το αυτονόητο: το «Προλαμβάνω» πρόσφερε μεγάλη υπηρεσία στον ελληνικό λαό. Οχι μόνο για το ότι μέσα από την πρόληψη ανίχνευσε έγκαιρα σιωπηλή παθολογία σε χιλιάδες συμπατριώτες μας. Αλλά κυρίως και για την ευαισθητοποίηση στο θέμα, στην αλλαγή νοοτροπίας. Θα επισημάνω όμως ένα μεγάλο κενό. Δεν έχει γίνει κάτι για τον πιο συχνό και θανατηφόρο καρκίνο στην Ελλάδα, τον καρκίνο του πνεύμονα! Ενώ η Ελλάδα είναι 2η μετά τη Σερβία στην Ευρώπη σε νέα περιστατικά, παρότι οι επιστημονικές εταιρείες και σύλλογοι ασθενών το επισημαίνουν και το ζητούν, παρότι υπάρχει πλήρης πρόταση της Πνευμονολογικής Εταιρείας για πρόγραμμα προσυμπτωματικού ελέγχου, δεν έχει γίνει τίποτα. Θέλω όμως να τονίσω ότι ο προσυμπτωματικός έλεγχος είναι το δάπεδο, όχι η οροφή. Αυτό που λείπει είναι η πρωτογενής πρόληψη και η σοβαρή προαγωγή υγείας –μια εθνική στρατηγική για τη διατροφή, την κίνηση, το κάπνισμα, το αλκοόλ, την ψυχική υγεία. Οι παράγοντες αυτοί επηρεάζουν τις πιθανότητες, τον κίνδυνο δημιουργίας των χρονίων μη μεταδιδόμενων ασθενειών. Δεν αρκεί να βρίσκουμε κάτι νωρίτερα. Και κάτι ακόμη, σχεδόν φιλοσοφικό: να αρχίσουμε να μετράμε ως κράτος όχι μόνο θανάτους και κλίνες, αλλά «υγιή χρόνια ζωής» ως εθνικό δείκτη. Γιατί το φθηνότερο και πιο ισχυρό φάρμακο είναι εκείνο που παίρνεις πριν αρρωστήσεις.
Γιατί είναι σημαντικές τέτοιες ενέργειες για το Ασφαλιστικό της χώρας μας;
–Επειδή τα μαθηματικά είναι σκληρά και απλά, κυρία Βιτάλη. Η Ελλάδα γερνά ταχύτατα, η βάση των εργαζομένων συρρικνώνεται, και κάθε χρόνος εξάρτησης είναι χρόνος ακριβός: φροντίδα, φάρμακα, χαμένη παραγωγικότητα –και μια φροντίστρια που συχνά εγκαταλείπει τη δική της δουλειά. Η χρόνια φροντίδα ειδικά είναι μια αργή οικονομική χιονοστιβάδα. Γι’ αυτό η πρόληψη δεν είναι «πολυτέλεια ευαισθησίας»· είναι δημοσιονομική πολιτική. Μια κοινωνία που συμπιέζει την νοσηρότητα –που έχει περισσότερα υγιή, παραγωγικά, ανεξάρτητα χρόνια– είναι μια κοινωνία της οποίας το Ασφαλιστικό και το ασφαλιστικό σύστημα μπορούν να ανασάνουν. Κάθε ευρώ στην πρόληψη επιστρέφει πολλαπλάσιο παρακάτω: σε νοσηλείες που δεν έγιναν, σε ανθρώπους που έμειναν ενεργοί. Το λέω χωρίς ίχνος υπερβολής: η υγιής μακροζωία είναι, κυριολεκτικά, η φθηνότερη ασφαλιστική μεταρρύθμιση που έχουμε στη διάθεσή μας. Απλώς δεν φοριέται με κορδέλα και εγκαίνια, γι’ αυτό την παραμελούμε. Ολοι οι διεθνείς οργανισμοί Παγκόσμια Τράπεζα, Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, ΟΟΣΑ, Think Tanks, όπως το Ινστιτούτο Μπλερ, και ερευνητές έχουν ποσοτικοποιήσει το όφελος από την παράταση του υγιούς χρόνου ζωής. Ολοι συμφωνούν ότι η Υγιής Μακροζωία αποδίδει οικονομικό, και όχι μόνο μέρισμα, το Longevity Divident.
Να κάνω μια απλοϊκή σύνοψη; Ο καρκίνος έγινε χρόνιο νόσημα. Μεγάλη κατάκτηση. Για την καρδιά έχουμε αρκετά «ανταλλακτικά» αλλά ξαφνικά τα αυτοάνοσα θερίζουν! Τι διαβάζετε πίσω από αυτό;
-Διαβάζω ότι αλλάξαμε την εσωτερική μας οικολογία ταχύτερα απ’ ό,τι προλάβαινε να μας ακολουθήσει η βιολογία μας. Ο σύγχρονος τρόπος ζωής με το χρόνιο ψυχο-κοινωνικοοικονομικό στρες, τη διατροφή, τόσο διαφορετική σε σύσταση και ποιότητα από παλιά, την έκθεση σε χημικά, που ναι μεν δεν μπορούμε να τα προφέρουμε αλλά γνωρίζουμε τη ζημιά που μας κάνει η συστηματική έκθεση, είτε μέσω της διατροφής είτε μέσω του περιβάλλοντος, μια ζωή σε ένα “αποστειρωμένο” περιβάλλον που δεν συγχρονίζεται με το ανοσοποιητικό μας σύστημα που εξελίχθηκε για έναν κόσμο με παράσιτα, χώμα, μικροβιακή ποικιλία και εποχική στέρηση. Από κάτω από όλα τρέχει ένα κοινό ρεύμα: η χρόνια, χαμηλής έντασης φλεγμονή — το «inflammaging». Το ίδιο έδαφος που θρέφει αυτοάνοσα, μεταβολικά και νευροεκφυλιστικά νοσήματα μαζί. Και που ο τρόπος ζωής μας συμβάλλει καθοριστικά. Στρες και κατάθλιψη.
Ενώ, γαμώτο, είμαστε ιστορικά οι τυχερότεροι των εποχών — κι όμως. Τι μας καταδιώκει; Τι ύπουλα μας αποδεκατίζει;
-Αυτό είναι το μεγάλο παράδοξο. Με κάθε αντικειμενικό μέτρο ήτοι ασφάλεια, τροφή, ιατρική, οι δεκαετίες ειρήνης που μας χάρισε η Ευρώπη— είμαστε οι πιο τυχεροί άνθρωποι που έζησαν ποτέ. Κι όμως, το άγχος και η κατάθλιψη ανεβαίνουν. Γιατί; Επειδή λύσαμε τη στέρηση και εφηύραμε μια καινούργια φτώχεια: φτώχεια ύπνου, ησυχίας, χρόνου, σύνδεσης, νοήματος. Το σύστημα του στρες είναι χρήσιμο για κάθε οξύ κίνδυνο — φτιαγμένος να πυροδοτείται και να ηρεμεί. Η νεωτερικότητα τον κρατά συνεχώς αναμμένο, σε χαμηλή φωτιά, όλη μέρα: ειδοποιήσεις, φως τη νύχτα, σύγκριση, μοναξιά. Και η χρόνια κορτιζόλη είναι διαβρωτική — για τον εγκέφαλο, την καρδιά, τον μεταβολισμό. Η βαθύτερη όμως έλλειψη είναι σχεσιακή. Είμαστε η πιο «συνδεδεμένη» και η πιο μόνη γενιά της Ιστορίας — και η μοναξιά συμπεριφέρεται βιολογικά σαν χρόνια νόσος. Αυτό που μας κυνηγά δεν είναι ένας ιός. Είναι ένας τρόπος ζωής ασύμβατος με αυτό που είμαστε. Η καλή είδηση; Η ασυμβατότητα διορθώνεται – και συχνά δωρεάν.
Πώς να μη ρωτήσω… Υπάρχει μια σειρά ενεργειών για όποιον ενδιαφέρεται σοβαρά για την υγεία και την ευζωία του;
-Υπάρχει, και ισοδυναμεί στα πέντε δάκτυλα του ενός χεριού. Πέντε πυλώνες που μας δίνουν τη δυνατότητα να σχεδιάσουμε την τροχιά της ζωής μας, μας ενδυναμώνουν γιατί είναι στο χέρι μας η εφαρμογή τους. Και κάτι άλλο, το 80%-90% της διακύμανσης στην υγιή μακροζωία εξηγείται από παράγοντες που δεν κοστίζουν χρήματα: ύπνος, κίνηση, διατροφή, σχέσεις, μη κάπνισμα.
Να τους πάρουμε έναν έναν… Και ας μακρηγορήσουμε!
–Πρώτον, η κίνηση. Αν υπήρχε ένα φάρμακο που βελτίωνε ταυτόχρονα την καρδιά, τον εγκέφαλο, τη διάθεση, τον μεταβολισμό, τα οστά και τον ύπνο, θα ήταν το πιο συνταγογραφούμενο σκεύασμα στον κόσμο. Αυτό το «φάρμακο» υπάρχει – και είναι η τακτική σωματική δραστηριότητα. Δεν χρειάζεται μαραθώνιος. Χρειάζεται κίνηση: περπάτημα, σκάλες, λίγη δύναμη για να κρατήσουμε τους μυς μας –γιατί ο μυς, από μια ηλικία και μετά, γίνεται το όργανο της ανεξαρτησίας μας. Και προσέξτε κάτι που συχνά ξεχνάμε: ο μυς δεν είναι μόνο ιστός κίνησης — είναι το μεγαλύτερο ενδοκρινές όργανο του σώματός μας. Οταν συστέλλεται, εκκρίνει δεκάδες μόρια-αγγελιαφόρους, τις μυοκίνες, που ταξιδεύουν στο αίμα και μιλούν στον εγκέφαλο, στον μεταβολισμό, στο ανοσοποιητικό, ρυθμίζοντας μεταξύ άλλων και τη φλεγμονή. Γι’ αυτό η απώλεια μυϊκής μάζας με την ηλικία — η σαρκοπενία — δεν είναι απλώς θέμα δύναμης· είναι θέμα αυτονομίας και μεταβολικής υγείας. Το να διατηρούμε τους μυς μας ενεργούς είναι μια από τις πιο ισχυρές παρεμβάσεις που έχουμε. Πάμε στο δεύτερο!
Δεύτερον, ο ύπνος. Για χρόνια ο ύπνος αντιμετωπιζόταν σαν χαμένος χρόνος. Σήμερα ξέρουμε ότι είναι από τις πιο ενεργές, πιο παραγωγικές ώρες του 24ώρου. Στον βαθύ ύπνο ενεργοποιείται το γλυμφικό σύστημα, ο μηχανισμός «καθαρισμού» του εγκεφάλου, που ξεπλένει μεταβολικά κατάλοιπα της ημέρας, ανάμεσά τους και πρωτεΐνες όπως το β-αμυλοειδές. Παράλληλα, οι μνήμες εδραιώνονται και ορμόνες-κλειδιά επανέρχονται σε ισορροπία. Ο ύπνος δεν είναι πολυτέλεια· είναι ενεργή συντήρηση του οργανισμού.
Τρίτος πυλώνας. –Τρίτον, η διαχείριση του στρες και η εσωτερική ισορροπία. Eχθρός δεν είναι το στρες, είναι η αδυναμία να κατεβάσουμε διακόπτη. Μπορούμε να μάθουμε να το διαχειριζόμαστε, να το ρυθμίζουμε· και αυτό δεν είναι «soft» υπόθεση, έχει συγκεκριμένη βιολογία. Το χρόνιο στρες κρατά διαρκώς ενεργό τον άξονα υποθαλάμου-υπόφυσης-επινεφριδίων, τον λεγόμενο άξονα HPA, με μόνιμα αυξημένη κορτιζόλη. Και η επίμονα υψηλή κορτιζόλη αφήνει αποτύπωμα: στην αρτηριακή πίεση, στο σάκχαρο, στον ύπνο, στην όρεξη, ακόμη και στη μνήμη. Η καλή είδηση είναι ότι ισχύει και το αντίστροφο: τεχνικές όπως η αργή, βαθιά αναπνοή ενεργοποιούν το παρασυμπαθητικό νευρικό σύστημα και κατεβάζουν αυτή τη φλόγα – μετρήσιμα. Το να σταματάμε και να ανασαίνουμε δεν είναι χάσιμο χρόνου· είναι φυσιολογική ρύθμιση.
Πάμε στον τέταρτο πυλώνα. –Τέταρτον, και ίσως το πιο υποτιμημένο, η σύνδεση και ο σκοπός. Εδώ η επιστήμη μάς έχει εκπλήξει. Η Μελέτη του Χάρβαρντ για την Ανάπτυξη των Ενηλίκων, μία από τις μακροβιότερες μελέτες στην ιστορία, που παρακολουθεί ανθρώπους εδώ και σχεδόν ογδόντα πέντε χρόνια, κατέληξε ότι η ποιότητα των σχέσεών μας είναι από τους ισχυρότερους προγνωστικούς δείκτες για το πόσο υγιείς και ευτυχισμένοι θα γεράσουμε – ισχυρότερος ακόμη και από τη χοληστερόλη. Η χρόνια μοναξιά, αντιθέτως, συνδέεται με αυξημένη συστηματική φλεγμονή και εκτιμάται ότι επιβαρύνει την υγεία σε βαθμό συγκρίσιμο με το κάπνισμα 15 τσιγάρων καθημερινά. Η σύνδεση, με άλλα λόγια, δεν είναι «soft» παράγοντας· είναι βιολογία. Και ο σκοπός. Οι Ιάπωνες το λένε ikigai — ο λόγος να σηκωθείς το πρωί. Οι άνθρωποι που νιώθουν ότι η ζωή τους έχει νόημα, τείνουν να ζουν περισσότερο — και, κυρίως, να ζουν καλύτερα.
Και πέμπτον… –Η διατροφή. Η διατροφή δεν είναι απλώς καύσιμο. Είναι πληροφορία. Κάθε μπουκιά στέλνει μηνύματα στα κύτταρά μας — μηνύματα για το αν θα ανάψουν ή θα σβήσουν τη φλεγμονή, για το αν θα προστατευτούν ή θα φθαρούν. Με το φαγητό, στην κυριολεξία, δίνουμε οδηγίες και κατεύθυνση για το πώς να λειτουργήσει ο οργανισμός μας.
Εχω επισκεφτεί κέντρα ευζωίας στο εξωτερικό. Αδικούμε την τουριστική μας δύναμη σε αυτόν τον τομέα;
-Και αν την αδικούμε! Γιατί μπορούμε να προωθήσουμε τη χώρα μας σαν την πηγή της μακροζωίας, εδώ δημιουργήθηκε το πρωτότυπο: η μεσογειακή διατροφή, η θάλασσα, ο ήλιος, η ελιά, η μεσημεριανή ανάπαυση, η παρέα στο το τραπέζι γεμάτο ανθρώπους. Από τον Ιπποκράτη και τον Ασκληπιό στην Κρήτη που ανέδειξε την μεσογειακή διατροφή. Ενας σοβαρός ελληνικός «τουρισμός ευζωίας και υγιούς μακροζωίας» –ιατρικά αξιόπιστος και τεκμηριωμένος , ριζωμένος στη δική μας επιστήμη και κουλτούρα, όχι απλά μια βιτρίνα μοντέρνων spa και πισινών πανταχόθεν– θα ήταν διπλό κέρδος: οικονομικό και δημόσιας υγείας ταυτόχρονα. Βλέπω τις πολιτικές της Σιγκαπούρης και των Εμιράτων που υλοποιούν συστηματικά κάτι τέτοιο και ζηλεύω. Καθόμαστε πάνω στον ομορφότερο προορισμό προληπτικής ιατρικής της Ευρώπης. Και τον χρησιμοποιούμε ελάχιστα.
Σας κουράζω αλλά δεν θα μπορούσα να μην σας παροτρύνω να μιλήσουμε κλείνοντας για το κοινό μας «Τάμα». Την ανακουφιστική φροντίδα. Αν δεν την κατακτήσαμε ως αυτονόητη, πώς να φτάσουμε στην ευθανασία που έχουν ήδη ως προνόμιο ακόμη και οι καθολικοί Πορτογάλοι;
–Η ανακουφιστική φροντίδα είναι το υπέρτατο ανθρώπινο δικαίωμα, «ανώδυνα, ανεπαίσχυντα και ειρηνικά τέλη». Είναι η πιο ανθρώπινη, τεκμηριωμένη ιατρική για τη στιγμή που η ίαση δεν είναι πια ο στόχος — μειώνει τον πόνο, και κάποιες φορές χαρίζει ακόμη και χρόνο και όχι μόνο αξιοπρέπεια και γαλήνη. Στην Ελλάδα δεν την έχουμε ως καθολικό δικαίωμα. Πραγματικά με υπερβαίνει που η Εκκλησία δεν έχει δημιουργήσει ξενώνες όπως η Γαλιλαία. Τουλάχιστον η έλλειψη θεσμικού πλαισίου δεν ισχύει πια σαν η δικαιολογία. Ακόμη και η Πορτογαλία, που ψήφισε τον υποβοηθούμενο θάνατο σε νόμο το 2023, δεν τον εφαρμόζει. Χρόνια μετά, ο νόμος παραμένει «παγωμένος», μπλοκαρισμένος σε συνταγματικά εμπόδια, ανενεργός. Που σημαίνει ότι η συζήτηση για τον «καλό θάνατο» τρέχει πολύ μπροστά από την ικανότητά μας να προσφέρουμε έστω την παρηγοριά στο τέλος. Πριν συζητήσουμε το δικαίωμα να επιλέξει κανείς τον θάνατο, οφείλουμε σε όλους το δικαίωμα να μην υποφέρουν άσκοπα. Πρώτα το δάπεδο της αξιοπρέπειας. Κι έπειτα, ως ώριμη κοινωνία, η πιο δύσκολη κουβέντα.
Η Εύη Χατζηανδρέου MD, MPH, DrPH είναι απόφοιτος της Ιατρικής Σχολής Αθηνών με μεταπτυχιακές σπουδές (Μάστερ και Διδακτορικό) στην Δημόσια Υγειά από τη Σχολή Δημόσιας Υγείας του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ. Έχει εργαστεί και αποκτήσει εμπειρία σε ευρύ φάσμα του χώρου της υγείας στις Ηνωμένες Πολιτείες, Αγγλία, και Ελλάδα στον δημόσιο και ιδιωτικό τομέα καθώς και σε μη κερδοσκοπικούς φορείς. Η εμπειρία της περιλαμβάνει θέσεις ευθύνης στο υπουργείο Υγείας και το Αμερικανικό Κογκρέσο.